Stadig meir av Noreg blir bygd ned, og dei urørte områda krympar. Heldigvis er det enno mange fine stader i heile landet. I Finnmark kan du gå i dagevis utan å sjå anna enn eit reinsdyr her og der, og på Helgelandskysten kan du padle til tusen øyar, minst! Er du av typen som liker det bratt og luftig, er det nok av spisse tindar både i Jotunheimen og i Lofoten. Men først og fremst bør du nyte dei lokale turperlene rett ved der du bur.
Turområde i Noreg
På ut.no finn du ei god oversikt over ulike turområde i Noreg.
Verna natur
Natur kan vernast ut frå ulike formål. Dei fire viktigaste verneformene er nasjonalpark, landskapsvern, naturreservat og marine verneområde. Det finst òg nokre spesielle og sjeldne verneformer som oftast blir samla i ei eiga gruppe for «anna vern».
Den første lova om naturfreding i Noreg blei vedteken i 1910. Ho blei avløyst av ei ny lov i 1954. Dei fleste vernevedtak er gjorde etter naturvernlova av 1970. I dag blir det oppretta verneområde etter naturmangfaldlova, som kom i 2009.
Nasjonalparkar
Nasjonalparkar er store naturområde med særeigne eller representative økosystem. Dei kan òg vere landskap utan tyngre naturinngrep. Dei store verneområda sikrar at samspelet i naturen ikkje blir forstyrra, og dei er ein viktig del av arbeidet med å hindre at plantar og dyr blir utrydda.
Oversikt over nasjonalparkane i Noreg
Landskapsvernområde
Landskapsvernområde er natur- eller kulturlandskap med stor økologisk, kulturell eller opplevingsmessig verdi. Til landskapet reknar vi òg kulturminne som bidreg til eigenarten i landskapet. Verneforma blir ofte brukt for å ta vare på kulturlandskap i aktiv bruk.
Å bevare landskapsbiletet og landskapsopplevinga er ei sentral målsetjing når ein opprettar landskapsvernområde. I nokre landskapsvernområde er også visse delar av dyre- eller plantelivet verna.
Naturreservat
Naturreservat er den strengaste forma for områdevern etter naturmangfaldlova. Naturreservat er område som inneheld trua, sjeldan eller sårbar natur, representerer ein bestemt naturtype, speler ei særleg rolle for biologisk mangfald, utgjer ein spesiell geologisk førekomst eller har særskild naturvitskapleg verdi.
Marine verneområde
Marine verneområde blir oppretta for å verne marine verneverdiar, eller slike verdiar som er økologiske vilkår for artar som lever på land. Kriteria for å opprette marine verneområde er felles med kriteria for naturreservat.
I tillegg kan ein opprette marine verneområde for å bevare særeigne eller representative økosystem utan tyngre naturinngrep. Dei kan òg bli oppretta for å bevare økologiske funksjonsområde for éin eller fleire artar. Verneformålet kan gjelde anten sjøbotnen, vassøyla eller overflata, eller ein kombinasjon av desse.
Anna vern
Mange verneområde er oppretta for å verne leveområdet til bestemte dyreartar eller plantar. Då blir arealet ofte rekna for å vere eit økologisk funksjonsområde for éin eller fleire artar.
Nokre døme på slike funksjonsområde er gyteområde, oppvekstområde, vandrings- og trekkruter, beiteområde, hiområde, myte- eller hårfellingsområde, spele- eller paringsområde og yngleområde. Slike verneområde blir kalla biotopvernområde.
I tidlegare lovverk blei det brukt endå fleire verneformer, som naturminne, fleire typar biotopvern og artsfredingar. Ved eventuelle revisjonar av verneforskriftene vil dei bli vedtekne etter naturmangfaldlova og tilpassa verneformer som gjeld i dag.
Ferdsel i verneområde
Alle verneområda har eigne verneforskrifter, med reglar om korleis du kan ferdast i og bruke naturen. Reglane kan vere ulike frå område til område, så sjekk alltid kva som gjeld der du skal på tur. Plantelivet i verneområde er som regel freda. Det gjeld òg døde buskar og tre. På nettsidene til Miljødirektoratet kan du klikke deg inn på dei aktuelle verneområda på kartet og lese kva reglar som gjeld:
Hugs òg at allemannsretten og reglane i friluftslova gjeld i all utmark (også den som er verna).
På tur i verneområda
På Norgesnasjonalparker.no finn du dei viktigaste temaa du bør sjekke ut før ein tur.
I verneområde, som i andre utmarksområde, kan du i utgangspunktet ferdast fritt både sommar og vinter. I nokre verneområde er det spesielle ferdselsavgrensingar for å unngå at dyrelivet blir forstyrra når det er på sitt mest sårbare. Dette er typisk i hekke- og yngletida på vår og sommar.
Fri ferdsel gjeld også på sjø, innsjøar og elvar.
Ferdselsforbod
Enkelte område som er verna, har ferdselsforbod heile eller deler av året. Sjekk kva stader det gjeld:
Tekst
Miljødirektoratet (2022). “Norges verneområder” og “Ferdsel i verneområder”, omarbeidd av Gina Wigestrand